روزنامه سازندگی

جامعه محیط زیست

منتشر شده در تاریخ سه شنبه 8 بهمن 1398 ساعت 16:43

برای یک مشت میگو / آیا ساخت و سازهای اطراف طولانی‌ترین غار نمکی جهان، باعث خروج ژئوپارک قشم از ثبت یونسکو خواهد شد؟

 خبرنگاران محلی در روزهای گذشته از واگذاری بیش از 1200 هکتار از زمین‏های ژئوپارک‏ بدون اطلاع و هماهنگی با ژئوپارک جهانی و مسئولین منطقه آزاد خبر داده‌اند. این مکان یک اثر ملی ثبت شده به شماره ۱۷۱ در وزارتخانه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است.

معصومه رضایی: 1200 هکتار از زمین‌های اطراف غار نمکی «نمکدان» به مزرعه پرورش میگو اختصاص داده شده است. غاری که در ژئوپارک قشم قرار دارد و حالا با ساخت و ساز در اطراف این منطقه نگرانی‌ها برای تخریب و خروج این اثر از ثبت در ژئوپارک‌های طبیعی یونسکو پررنگ‌تر شده است. البته این اولین بار نیست که تنها ژئوپارک طبیعی خاورمیانه از فهرست حمایت‌های یونسکو با کارت قرمز اخراج می‌شود. ژئوپارک قشم پیش از این هم در سال 91 مورد غضب یونسکو قرار گرفت و از فهرست این سازمان خارج شد. گفته می‌شود که ساخت و سازهای بی‌ضابطه در اطراف غار نمکی «نمکدان» که تا فروردین ماه امسال طولانی‌ترین غار نمکی در جهان بود، این میراث طبیعی را با تهدید تخریب روبه‌رو کرده است؛ سال ۲۰۰۶ پژوهشگران در ایران توانستند بیش از شش کیلومتر از غار «نمکدان» را کشف کنند و این غار در آن زمان لقب طولانی‏ترین غار نمکی جهان را گرفت اما فروردین‌ماه امسال غاری زیر کوه سدوم، بزرگ‏ترین کوه سرزمین‌های اشغالی، در جنوب غربی بحرالمیت واقع شده است که کاوشگران اسرائیلی مدعی هستند از غار «نمکدان» در جزیره قشم ایران طولانی‌تر است.حالا اما با فروش زمین‌های اطراف این غار که متعلق به ژئوپارک قشم است، نگرانی‌هایی برای تخریب غار نمکی وجود دارد که در صورت انجام این اتفاق ژئوپارک طبیعی قشم از فهرست حمایت‌های یونسکو خارج خواهد شد. 

 

میگو مهم‌تر از ژئوپارک 

جزیره قشم مهم‌ترین منطقه در ایران برای پرورش میگو به حساب می‌آید. مدیر شیلات و کشاورزی سازمان منطقه آزاد قشم سال گذشته در همین مورد گفته است: «این جزیره در بخش تولید با دستاورد برداشت هفت تن میگو در هر هکتار، در مقایسه با نرم حدود سه تن در هکتار در نقاط مختلف کشور، رکورددار این صنعت است.» حالا تب پرورش میگو و سودآوری آن مسئولان منطقه را به واگذاری زمین‌های منطقه وسوسه کرده است. اما بخشی از زمین‌هایی که در ماه‌های گذشته جهاد کشاورزی و سازمان شیلات برای تولید و پرورش میگو فروخته‌اند در منطقه ژئوپارک قشم واقع شده است و همین فروش‌ها نگرانی‌هایی را برای تخریب زیست بوم منطقه و همچنین طولانی‌ترین غار نمکی جهان به وجود آورده است.  

 خبرنگاران محلی در روزهای گذشته از واگذاری بیش از 1200 هکتار از زمین‏های ژئوپارک‏ بدون اطلاع و هماهنگی با ژئوپارک جهانی و مسئولین منطقه آزاد خبر داده‌اند. این مکان یک اثر ملی ثبت شده به شماره ۱۷۱ در وزارتخانه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است.

به نظر می‌رسد برخی نهادهای بیرون از ژئوپارک قشم برای این منطقه دردسرساز شده‌اند. اقتصاد دریامحور و توسعه مزارع پرورش میگو که چند سالی است در قشم رونق یافته باعث شده تا صدور مجوز برای این منظور به آسانی انجام شود. صادرات میگو به کشورهایی مانند روسیه و فرانسه طمع سودآوری بیشتر را با دادن مجوزهای بی‌ضابطه بیشتر کرده است. اما اکنون این مجوزها و فعالیت‌ها در حریم و عرصه ژئوپارک اتفاق افتاده است. این موضوع می‌تواند روی بازدید کارشناسان یونسکو که اوایل سال 99 اتفاق خواهد افتاد تاثیر منفی گذاشته و حتی باعث خروج این منطقه از حمایت سازمان یونسکو شود. 

 

تخریب گسترده

غار نمکی قشم که گفته می‌شود بزرگترین غار نمکی در جهان است و در ژئوپارک طبیعی این منطقه قرار دارد یکی از جاذبه‌های گردشگری است که سالانه توریست‌های فراوانی را به خود جذب می‌کند. حالا این غار که به «نمکدان» هم معروف است در خطر نابودی قرار گرفته است آن هم نه به وسیله گردشگران ناآگاه بلکه مسئولان محلی کمر همت به قتل غاری کم‌نظیر در جهان بسته‌اند و به گفته مدیر ژئوپارک جهانی قشم، همین موضوع باعث خارج شدن ژئوپارک قشم از ثبت در یونسکو خواهد شد. ژئوپارک قشم تا سال گذشته 300 کیلومتر مساحت داشته اما محلی‌ها می‌گویند از یک سال گذشته تاکنون از سوی سازمان امور اراضی و جهاد کشاورزی استان هرمزگان 1200 هکتار از اراضی این محدوده واگذار شده‌اند. این خبر چند ماهی می‌شود که رسانه‌های محلی استان هرمزگان را به خود درگیر کرده است. طرح‌ها و واگذاری‌هایی که گفته می‌شود حریم ژئوپارک را هدف قرار داده و نابود خواهند کرد. این موضوع پای رئیس دادگستری شهر قشم را هم به میان آورد.مسعود رحمانی، رئیس دادگستری شهرستان قشم، آبان‌ماه امسال دراین‏باره گفته است: «شورای حفاظت از اراضی در محل دادگستری و با حضور دادستانی و نهادهای متولی از جمله سازمان منطقه آزاد و شیلات و منابع طبیعی، اداره ثبت، جهاد کشاورزی و نهادهای دیگر تشکیل شد تا تعدادی از طرح‏ها در این اراضی متوقف یا اصلاحاتی در واگذاری‏ها صورت گیرد.» اما گویا زور کاسب‌کاران برای تملک و پرورش میگو در این منطقه بیشتر است. محمد یکی از اهالی جزیره قشم در این مورد به سازندگی می‌گوید: «غار «نمکدان» تنها منطقه‌ای نیست که در این واگذاری‌ها احتمال تخریب آن وجود دارد اراضی واگذار شده که بیشتر با هدف احداث اقامتگاه و مرکز پرورش میگو و آبزیان دیگر بوده در تعارض با حریم برخی آثار تاریخی و طبیعی همچون خربس، جزایر ناز و تالاب پرندگان دوکوهک در سواحل شمالی جزیره قشم است.» 

 

تخریب برگشت‌ناپذیر

علیرضا امری کاظمی، مدیر ژئوپارک جهانی قشم، آذرماه امسال هشدارهایی درباره تخریب ژئوپارک داده بود. او به واگذاری‌های بی‌ضابطه در منطقه ثبت شده اشاره کرده و به ایسنا گفته بود: «فهرستی تهیه شده که نشان می‏دهد ۱۵ مورد از واگذاری‏ها که البته هنوز اجرایی نشده در محدوده ژئوسایت‏ها قرار دارد. هر یک از این پروژه‏ها با ژئوپارک تداخل پیدا کند حکم اخطار و کارت زرد یونسکو را دارد.» 

هشدارهای او اما جدی گرفته نشد و حالا پس از دو ماه از اخطار امری کاظمی، به گفته او تعداد کانکس‌هایی که برای ساخت و ساز در محوطه مستقر شده‌اند، بیشتر از گذشته شده است. 

مدیر ژئوپارک جهانی قشم در همین مورد روز گذشته درباره مرکز پرورش میگو که در محوطه ثبت جهانی شده در حال ساخت و ساز است، به ایسنا گفته است: «این پروژه در اراضی‏ای در حال اجرا است که سه حریم مهم را شکسته است؛ نخست حریم ثبت جهانی ژئوپارک قشم است که در پرونده یونسکو کامل و واضح مشخص شده. دو حریم دیگر به میراث طبیعی و ملی که در وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ثبت شده است با عنوان محدوده ژئوپارک و محدوده اختصاصی سایت «نمکدان» مربوط می‏شود. این تخریب در هر سه محدوده اتفاق افتاده است.» 

به نظر می‌رسد با توجه به تعداد آثار تاریخی و طبیعی ثبت شده جهانی ایران، نظارت و سختگیری‌های بیشتری برای حفاظت مناطقی که دیگر به عنوان میراث بشری شناحته می‌شوند وجود داشته باشد اما تجربه‌هایی مانند آتش‌سوزی گسترده در بازار بزرگ تبریز که اردیبهشت‌ماه امسال رخ داد و آفت‌هایی که به جان جنگل‌های هیرکانی، اثر طبیعی ثبت شده ایران در یونسکو، افتاده است، اهمیت این مناطق به درستی درک نشده باشد. حالا نوبت به ژئوپارک قشم برای دومین بار رسیده است. 

امری کاظمی که از اوایل آذرماه سرپرستی مدیریت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری سازمان منطقه آزاد قشم را هم به عهده گرفته، درباره شرایطی که ژئوپارک قشم را مستوجب کارت قرمز یونسکو خواهد کرد و این منطقه را از شبکه ژئوپارک‏های جهانی یونسکو اخراج می‌کند، گفته است: «دغدغه اصلی ما از یک سال پیش واگذاری زمین‏ها در قلمرو ژئوپارک است. این واگذاری‏ها معمولا به دو صورت انجام می‏شود؛ یا از طریق سازمان منطقه آزاد قشم با طی روال مشخص اداری است که در این صورت از اداره ژئوپارک و معاونت‏ها و مدیریت‏های مربوطه استعلام می‏شود تا اگر تعارضی با ژئوسایت‏ها داشته باشد اصلاحات و اقدامات لازم انجام شود. مشکل اصلی در نحوه دیگر واگذاری‏ها است که خارج از اختیارات سازمان منطقه آزاد قشم و توسط استان هرمزگان و عمدتا هم جهادکشاورزی استان به عنوان متولی شیلات انجام می‏شود. زمین‏های زیادی از محدوده ژئوپارک، محیط زیست و میراث فرهنگی بدون استعلام راسا واگذار شده که کاربری تعریف شده برای آن‏ها مزارع پرورش میگو بوده است. مساحت این اراضی زیاد است و تغییری که روی چشم‏انداز ایجاد می‏کند بسیار چشم‏گیر است، اتفاقی هم که در آن منطقه رخ می‏دهد برگشت‏ناپذیر است، یعنی اگر روزی پشیمان شوند دیگر نمی‏توان جبران و یا اصلاح کرد. نگرانی اصلی ما همین است.» 

 

خروج برای دومین بار

ژئوپارک قشم، اولین ژئوپارک خاورمیانه است که در سال 85 به عضویت شبکه جهانی ژئوپارک‌های تحت حمایت یونسکو درآمد اما 6 سال پس از این اتفاق و در دی‌ماه 91 ژئوپارک قشم به دلیل ناتوانی مدیران سازمان منطقه آزاد قشم در انجام معیارهای ثبت جهانی ژئوپارک از فهرست یونسکو خارج شد؛ نصب تابلو و علائم راهنمایی، احداث راه‏های دسترسی، ساخت اماکن اقامتی مانند هتل و مجموعه عوامل پشتیبانی برای حضور گردشگران در منطقه از جمله درخواست‏های یونسکو بود که باید در منطقه ژئوپارک قشم ایجاد می‏شد، اما به آن توجه نشد و همین‌ها عاملی برای اخراج ژئوپارک قشم از یونسکو شد. 

پس از تغییر دولت در سال 92 و روی کار آمدن دولت حسن روحانی، مدیریتی تازه در این ژئوپارک مشغول به کار شد و سال 96، ژئوپارک قشم دوباره موفق به کارت سبز یونسکو شد.آن چه مسلم است یونسکو مناطق طبیعی، آثار و بناها را به مدت 4 سال در فهرست جهانی، ثبت و حمایت می‌کند و پس از آن در صورت مهیا بودن شرایط، برای 4 سال آینده مناطقی که به ثبت رسیده‌اند، می‌توانند حمایت‌های یونسکو را داشته باشند. ژئوپارک قشم تا سال 2020 به عنوان یکی از ژئوپارک طبیعی در یونسکو به ثبت رسیده و حالا با فرا رسیدن موعد مقرر و اتفاقاتی که در این منطقه طبیعی افتاده به نظر می‌رسد که خطر اخراج دوباره قشم از یونسکو وجود داشته باشد.