روزنامه سازندگی

اقتصاد انرژی

منتشر شده در تاریخ پنجشنبه 30 آبان 1398 ساعت 21:24

قیام علیه قاچاق / تفاوت حداقل 7 برابری قیمت سوخت در ایران با کشورهای همسایه باعث افزایش انگیزه قاچاق می‏شود

هیچ مسئول و اقتصاددانی نیست که یکی از مهم‏ترین عوامل قاچاق سوخت را قیمت آن عنوان نکند. مجلس، دولت و قوه‌قضائیه و دیگر مسئولان هم بارها و بارها به اختلاف قیمت سوخت در داخل و خارج که باعث می‏شود سوخت به‏راحتی از مرزهای کشور قاچاق شود، صحبت کرده‏اند.

گروه اقتصاد: این موضوع بر کسی پوشیده نیست که بیشترین قاچاق از ایران، سوخت است. قاچاقی که رقم‏های بالا و ماورایی را برای قاچاقچیان رقم می‏زند و سر مردم و دولت را بی‏کلاه باقی می‏گذارد. براساس گزارش‏های منتشرشده، برخی از منابع خبری اعلام کرده‏اند که میزان قاچاق سوخت 0.9 میلیارد دلار است و طی این مدت با انواع و اقسام نظارت‏ها 0.5 میلیارد دلار کاهش ‏یافته است، اما همچنان سوخت بیشترین سهم قاچاق از کشور را دارد. البته درباره قاچاق سوخت، رقم‏های متفاوتی گفته می‏شود.

 

‌قیمت کم، عامل اصلی قاچاق سوخت

هیچ مسئول و اقتصاددانی نیست که یکی از مهم‏ترین عوامل قاچاق سوخت را قیمت آن عنوان نکند. مجلس، دولت و قوه‌قضائیه و دیگر مسئولان هم بارها و بارها به اختلاف قیمت سوخت در داخل و خارج که باعث می‏شود سوخت به‏راحتی از مرزهای کشور قاچاق شود، صحبت کرده‏اند.

 چندی پیش امیرمحمد پرهام‏فر، مدیرکل پیشگیری از قاچاق کالا و ارز ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز اعلام کرده بود: «اصلی‏ترین علت در قاچاق سوخت قیمت است که امری بدیهی است. حتی اگر رئیس‏جمهور نمی‏گفتند این امر باز هم مورد تأیید اساتید اقتصاد بود. ما در بحث قاچاق سوخت از همه ظرفیت‏ها استفاده می‏کنیم، همه دستگاه‏ها هم فعالیت دارند ولی صرفه اقتصادی انگیزه اصلی قاچاق سوخت است و تا زمانی که تفاوت قیمت وجود داشته باشد، شاهد ادامه این روند خواهیم بود. درحال‏حاضر سیستم‏هایی را برای مصرف‏کنندگان عمده سوخت در داخل کشور ساماندهی کرده‏ایم تا نیازها و تقاضای آنها در سامانه ثبت شود. تمام انحرافات و خروج سوختی که برای مصارف صنعتی و حمل‏ونقل و... تخصیص داده‏ شده، پایش و رصد می‏شود و اقدامات پیشگیرانه‏ای در جهت استفاده بهینه از فرآورده‏های نفتی در داخل کشور انجام خواهد شد، ولی هنوز نتوانسته‏ایم مشکل سود را حل کنیم.»

به گفته کارشناسان اقتصادی هرچه قیمت‏ها واقعی‏تر شود، قاچاق کمتر می‏شود. برآوردها نشان می‏دهد فاصله میان نرخ بنزین در ایران و بسیاری از کشورهای منطقه بسیار افزایش ‏یافته؛ تا جایی که در بعضی کشورهای اطراف، قیمت بنزین به مرز لیتری ۲۰ هزار تومان نیز رسیده است.نگاهی به آمار و ارقام نشان می‏دهد که بخشی از مصرف داخلی صرف قاچاق شده است. درحال‏حاضر متوسط میزان مصرف بنزین کشور حدود 94 میلیون لیتر در روز است، اما در روزهای نخست سال این رقم از مرز 135 میلیون لیتر در روز نیز عبور کرد و رکورد زد. این در حالی است که توان تولید داخلی حدود 110 میلیون لیتر در روز است. بخشی از این مصرف ثبت‏شده، مربوط به عرضه خارج از شبکه و قاچاق است. تحلیل‏ها و بررسی‏ها نشان می‏دهد که احتمالاً با اعمال سهمیه، حدود یک‏سوم از مصرف فعلی خارج از سهمیه می‏شود. از مصارف خارج از سهمیه نیز حدود یک‏سوم کاسته خواهد شد که بخشی از آن مربوط به قاچاق بنزین است. درحال‏حاضر قیمت بنزین در کشورهای همسایه بین 7 تا 14 برابر است. تا قبل افزایش قیمت و تغییرات اخیر، ایران دومین بنزین ارزان جهان بعد از ونزوئلا را داشت. به‏این‏ترتیب، قاچاق سوخت تا زمانی که نرخ‏ها با کشورهای هم‏جوار برابر نشود از بین نمی‏رود. البته با اصلاحات قیمتی این وضعیت می‏تواند تعدیل شود.

 

‌مجلس وارد می‏شود

مردادماه امسال، هنوز زمزمه‏های کمی از افزایش قیمت سوخت مطرح بود، اما به نتیجه نرسید. همان زمان، مجلس شورای اسلامی با تشکیل کارگروهی جهت بررسی مشکلات مرتبط با قاچاق سوخت و چالش‏های اجرای تکالیف قانونی دستگاه‏های تولید و توزیع نفت و فرآورده‏های نفتی، به این مسئله ورود کرد. در همین راستا هم جلساتی در کمیسیون انرژی مجلس با حضور مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‏های نفتی ایران، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‏های نفتی ایران، رئیس سازمان استاندارد و معاون حقوقی و امور مجلس ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز برگزار شد.

 

‌بهترین راه؟

«آتش‏سوزی خودروهای شخصی و مرگ راننده‏ها» در جاده‏های اصلی و فرعی شهرستان‏های مرزی در جنوب شرقی ایران فقط به دلیل بی‏توجهی راننده‏ها رخ نمی‏دهد؛ آنها محموله‏هایی در خودروی خود جاساز کرده‏اند که باید از دید پلیس دور نگه داشته شود. سرعت زیاد و تردد با چراغ خاموش در تاریکی شب، مهم‏ترین فاکتور لازم است، اما فقط کافی است لحظه‏ای کنترل خودرو از دست راننده خارج شود تا محموله در کسری از ثانیه انفجاری آنی را رقم بزند. لاشه تعدادی از این خودروهای سوخته شده را که خبر از مرگ راننده و سرنشین‏ها می‏دهد، می‏توان در خیابان‏های فرعی برخی شهرستان‏های مرزی ایران ازجمله سراوان دید. بار این خودروها، سوخت قاچاق است که به دلیل ارزان بودن 2 تا 13 برابری نسبت به کشورهای همسایه قاچاق می‏شود. البته این خودروها، سهم اندکی در آمار قاچاق روزانه 20 تا 40 میلیون لیتر سوخت در ایران دارند. چندی پیش وزیر نفت درباره قاچاق سوخت در کشور به این دو جمله بسنده کرده بود که «الحمدالله خیلی خوب است... از تمام مرزها با موفقیت جریان دارد...».

برای جلوگیری از قاچاق بیشتر سوخت، دولت ابتدا کارت سوخت را به جریان انداخت. اما همان زمان مشخص بود که هدف دولت از این اقدام تنها رصد مصرف نیست و دیر یا زود دوباره بنزین سهمیه‏بندی خواهد شد. قبل از شروع دوباره کارت سوخت، بیژن زنگنه، وزیر نفت از طرحی رونمایی کرد که قرار بود پیش‏زمینه‏ای برای کنترل قاچاق سوخت و جلوگیری از مصرف بی‏رویه آن باشد؛ طرح استفاده از کارت‏های سوخت شخصی که از مردادماه کلید خورد. بعد هم در ادامه افزایش قیمت رقم خورد تا دری آهنین بر مسیر قاچاق سوخت باشد.

 

‌هیچ ارزانی بی‏حکمت و هیچ گرانی بی‏علت نیست

ایران، سومین کشور دنیاست که ارزان‏ترین بنزین جهان را می‏فروشد. قبل از اصلاح قیمت‏ها، آمارهای سایت «گلوبال پتروپرایس» نشان می‏داد که قیمت هر لیتر بنزین در ایران حدود 0.29 دلار است که فقط در مقایسه با ونزوئلا و سودان، ارزان محسوب می‏شود. قیمت هر لیتر بنزین در این دو کشور به ترتیب 0.01 و 0.13 دلار برآورد شده است. ونزوئلا از تورم 1.6 میلیون درصدی رنج می‏برد و سودان هم پس از سال‏ها جنگ داخلی، اخیراً شاهد کودتای نظامی بوده است. بررسی‏ها نشان می‏دهد قیمت هر لیتر بنزین در ایران حدود 2 تا 13 برابر ارزان‏تر از قیمت این سوخت در کشورهای همسایه است. مثلاً قیمت هر لیتر بنزین در پاکستان حدود 0.74 دلار برآورد شده که 2.5 برابر گران‏تر از قیمت بنزین در ایران است. البته قیمت بنزین در پاکستان هم در مقایسه با 164 کشور دیگر که توسط سایت «گلوبال پتروپرایس» بررسی ‏شده‏اند، ارزان محسوب می‏شود، به‏نحوی‏که این کشور را در رده 29ام ارزان‏ترین قیمت بنزین قرار داده است. افغانستان، دیگر همسایه شرقی ایران هم هر لیتر بنزین را 0.64 دلار می‏فروشد که 2.2 برابر بیشتر از قیمت این سوخت در ایران است. افغانستان در بین 164 کشور دنیا که توسط سایت «گلوبال پتروپرایس» بررسی ‏شده‏اند، در مکان 24‌ام ارزان‏ترین قیمت بنزین جا خوش کرده است. عراق هم که دومین مقصد صادراتی غیرنفتی ایران در نیمه نخست سال گذشته بوده، یکی از مقاصد سوخت قاچاق از ایران است. آمارها نشان می‏دهد هر لیتر بنزین در این کشور 0.63 دلار است که بیش از دو برابر قیمت این سوخت در ایران محسوب می‏شود.

 

‌اعداد آمار قاچاقی

طبق گزارش مرکز پژوهش‏های مجلس، تفاوت قیمت بنزین در ایران و کشورهای همسایه زمینه قاچاق این کالا را به وجود آورده است. هرچند درباره مقدار قاچاق فرآورده‏ها اطلاعات دقیقی در دسترس نیست، اما طبق برآورد ستاد مبارزه با قاچاق کالا، روزانه حدود 11.5 میلیون لیتر قاچاق سوخت به خارج از کشور صورت گرفته و بیش از 80 درصد قاچاق فرآورده‌ها، به قاچاق نفت‌گاز اختصاص دارد. علاوه بر این، در سال جاری روزانه حدود 104 میلیون لیتر نفت‌گاز در کشور مصرف ‏شده و 54 میلیون لیتر از مصرف نفت‌گاز در حمل‏ونقل و 50 میلیون لیتر در مصارف صنعتی و کشاورزی صورت می‏گیرد. اکثر قاچاق نفت‌گاز به سوءاستفاده از سهمیه اختصاص‏یافته به مرغداری‏ها و گلخانه‏ها مربوط است. طبق اطلاعات ستاد مبارزه با قاچاق کالا، 70 درصد قاچاق سوخت از یک استان کشور صورت می‏گیرد.

اما طبق گزارشی دیگر از این مرکز، آمار نشان می‏دهد که در سال 1389 شکاف قیمت بنزین در ایران و کشورهای همسایه تقریباً از بین رفته بود، اما افزایش قیمت نفت و نرخ ارز از یک‏سو و ثابت ماندن قیمت بنزین سبب شده که قیمت بنزین در ایران در سال 1397 تقریباً 35 صدم قیمت بنزین در فوب خلیج‏فارس باشد.

علاوه بر این، معاونت اقتصادی اتاق تهران هم در گزارشی دراین‏باره نوشت: «یکی از پیامدهای ناخوشایند و آسیب‏زننده به اقتصاد کشورها، وجود شکاف بالا میان قیمت فروش داخلی سوخت با کشورهای دیگر به‏ویژه کشورهای همسایه است. تفاوت حداقل 7 برابری قیمت سوخت در ایران با کشورهای همسایه، باعث افزایش انگیزه قاچاق با هدف کسب منابع سرشار از این محل شده است. افزایش سطح میانگین روزانه مصرف بنزین و افزایش سرعت رشد مصرف سالانه آن، از شواهد سرریز مازاد مصرف داخلی به مقصد کشورهای همسایه است. متاسفانه در مقایسه با کشورهای همسایه حتی افغانستان و عراق، ایران بدترین سیاست را در زمینه تعیین قیمت سوخت داراست. این سؤال که چرا دولت عراق و سایر کشورهای منطقه - که برخی از سطح توسعه‏یافتگی کمتری هم در مقایسه با ایران برخوردارند - قیمت سوخت را با فاصله کمتری از قیمت بین‏المللی در داخل کشور خود عرضه و مسیر درستی را در این زمینه دنبال می‏کنند، ولی سیاست‏گذار اقتصادی در ایران، همچنان از رویکردهای منسوخ زیان‏بار استفاده می‏کند، موضوعی مهم و قابل‏تأمل بوده و نیازمند پاسخ روشن دولتمردان است.» البته که حالا با سیاست‏های جدید، احتمالاً میزان قاچاق سوخت به دلیل به‏صرفه نبودن آن با کاهش مواجه خواهد شد و شاید ظرفیت‏هایی هم برای صادرات و کسب درآمد ارزی از آن صورت بگیرد.