روزنامه سازندگی

جهان آسیا

منتشر شده در تاریخ پنجشنبه 2 آبان 1398 ساعت 10:46

بمب ترکی /ترکیه در حال برنامه‌ریزی برای ساخت بمب اتم است

جان هامر، معاون پیشین وزیر دفاع و رئیس کنونی مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌الملل در واشنگتن می‏گوید: «ترکیه تا به امروز تلاش داشت از سیاست‏های برخی بازیگران منطقه‏ای پیروی کند، اما این بار شاهد بازی تازه‏ای هستیم. اردوغان تلاش دارد تا اینگونه جلوه دهد که قادر به بازی در دو زمین است و می‏تواند به سلاح هسته‏ای دست یابد».

ساناز نفیسی: اردوغان حالا به غیر از بخش‏های مرزی سوریه در جست‏وجوی چیز دیگری است؛ بمب. اردوغان زمانی که ارتش ترکیه را برای پاکسازی مناطق کردنشین شمال سوریه راهی این کشور مرزی کرد، حقیقت و راز نهفته در جاه‌طلبی‌هایش را پنهان نکرد. رئیس‏جمهوری ترکیه ماه سپتامبر در جریان نشست حزب عدالت و توسعه گفته بود: «‌برخی کشورها دارای موشک‏هایی مجهز به کلاهک هسته‏ای‌اند. اما غرب اصرار دارد ما قادر به داشتن این تجهیزات نیستیم. این موضوعی است که برای من قابل قبول نیست». قمار اردوغان در سوریه و پیروزی موقتش در این ماجراجویی نظامی فعلا زمینه‌ساز رویارویی میان ترکیه با متحدانشان در ناتو شده است. طبیعتا تاکید بر داشتن بمب آن هم در چنین شرایطی تهدید است و برای اعضای این ساختار نظامی (ناتو) معنای خاصی دارد. اگر ایالات متحده نتواند مانع از هدف قرار گرفتن متحدان کرد خود توسط ترکیه شود، چگونه قادر است مانع از دستیابی ترکیه به تسلیحات هسته‏ای شود؟ به نوشته نیویورک تایمز این نخستین‌باری نیست که اردوغان از پایان محدودیت‏ها بر کشورهای امضا‌کننده پیمان منع دستیابی و گسترش تسلیحات هسته‏ای می‏گوید. هیچ‌کس هم نمی‏داند هدف اصلی رئیس‏جمهوری ترکیه چیست. همانگونه که ترامپ دو هفته پیش گفته بود تنها چیزی که ما از این چهره مستبد می‏دانیم، این است که رئیس‏جمهوری ترکیه استاد بر هم زدن تعادل حاکم میان متحدان و دشمنان است.

 

زمزمه‏ها در باب توان هسته‏ای ترکیه

جان هامر، معاون پیشین وزیر دفاع و رئیس کنونی مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌الملل در واشنگتن در این‌باره می‏گوید: «ترکیه تا به امروز تلاش داشت از سیاست‏های برخی بازیگران منطقه‏ای پیروی کند، اما این بار شاهد بازی تازه‏ای هستیم. اردوغان عقب‌نشینی ترامپ از مواضعش را تسهیل کرده است. رئیس‏جمهوری ترکیه تلاش دارد تا اینگونه جلوه دهد که قادر به بازی در دو زمین است و می‏تواند به سلاح هسته‏ای دست یابد». اگر چنین فرضیه‏ای را باور داشته باشیم باید اعتراف کنیم که اردوغان در حوزه تسلیحاتی در قیاس با عربستان برنامه پیشرفته‌تری را تدوین کرده است. با این حال ناظران باور دیگری دارند. این گروه نسبت به توانایی ترکیه در مخفی نگاه‌داشتن تسلیحات مردد هستند. از طرفی دیگر هر حرکتی برای دستیابی به سلاح هسته‏ای می‏تواند برای این کشور بحران جدی ایجاد کند؛ چرا‌که در چنین شرایطی ترکیه اولین عضو ناتو است که پیمان منع دستیابی و گسترش سلاح هسته‏ای را کناری گذاشته و به تنهایی به سلاح هسته‏ای مجهز شده است. دیوید سینگر در این‌باره نوشت: «‌ترکیه درحال‏حاضر برای ساخت بمب برنامه‌ریزی کرده است. ذخایر اورانیوم، رآکتورهای تحقیقاتی، پیوندهای مرموز با عبدالقادر خان، یکی از چهره‏های بدنام جهان در این حوزه همه نشانه برنامه‌ریزی ترکیه در این زمینه است. آنکارا همچنین با حمایت روسیه در حال ساخت اولین رآکتور بزرگ خود برای تولید برق است. این مسئله می‏تواند زمینه را برای ایجاد دغدغه‏های امنیتی ایجاد کند». اردوغان هنوز درباره نحوه مدیریت پسماندهای هسته‏ای‏اش جزئیاتی را ارائه نکرده است؛ همان‏هایی که می‏تواند سوخت سلاحش قلمداد شود. کارشناسان می‏گویند چندین سال طول می‏کشد تا ترکیه به سلاح هسته‏ای دست یابد. این در حالی است که اردوغان این حقیقت را به‌خوبی می‏داند که چنین ماجراجویی می‏تواند به تهدید جدی علیه ریاستش تبدیل شود. 

 

بازی اردوغان با اهرم بمب

جسیکا وارنوم، کارشناس ترکیه و فعال در مرکز مطالعات گسترش سلاح هسته‏ای «جیمز مارتین» در این‌باره نوشت: «‌اردوغان از عبارت سلاح هسته‏ای استفاده می‏کند. به بیانی دیگر رئیس‏جمهوری ترکیه با استفاده از این عنوان لفظا متحدان ضد آمریکایی‏اش را تحریک می‏کند اما در عمل قادر به پرداخت هزینه‏های اقتصادی و اعتباری حاصل از آن نیست». در این میان مولفه‏ای که نباید برای تعبیر این جاه‌طلبی از قلم بیافتد، استقرار بیش از 50 سلاح هسته‏ای آمریکایی در خاک ترکیه است؛ موضوعی که تا پیش از این ایالات متحده در بابش سکوت اختیار کرده بود اما ترامپ روز چهارشنبه در اظهاراتش بدان اشاره کرد. ترامپ در پاسخ به سوال درباره ایمنی تسلیحات آمریکایی‏ها در ترکیه گفت ایالات متحده در خاک ترکیه دارای پایگاه هوایی(اینجرلیک) قدرتمند و عالی است. با این حال ایالات متحده درباب توانایی‏اش نسبت به کنترل این پایگاه چندان اعتماد ندارد؛ چرا‌که ترکیه ممکن است در صورت وقوع تنش در روابط دو کشور مانع از دسترسی ایالات متحده به این پایگاه شود. بیش از شش دهه است که ترکیه به مأمن بخشی از تسلیحات هسته‏ای آمریکا تبدیل شده است. در ابتدا آمریکا با استقرار تسلیحات هسته‏ای در تلاش بود تا شوروی را مهار کند. بعد از آن آمریکا از این مسئله به عنوان اهرمی استفاده کرد تا با توسل بدان بتواند با شوروی در باب بحران 1962 کوبا رایزنی و گفت‏وگو داشته باشد. در‌حقیقت جان اف کندی زمانی که فرمان خروج تسلیحات آمریکایی از خاک ترکیه را صادر کرد که شوروی نیز به راهکار مشابهی متوسل شده بود. با این حال هنوز تسلیحات تاکتیکی برجای خود باقی است. با گذشت سال‏ها مقام‏های آمریکایی هنوز دغدغه سلاح‏های باقیمانده را دارند؛ تسلیحاتی که دیگر در برابر روسیه کاربرد استراتژیک ندارند و اعضای ناتو با توسل بدان تنها تلاش دارند تا فعالیت بازیگران منطقه‏ای را رصد کرده و مانع از دستیابی ترکیه به سلاح هسته‏ای شوند.

 

قمار ترکیه

به گفته مقام‏های پیشین آمریکایی ژوئیه سال 2016 زمانی که اردوغان کودتای نافرجام را اجرایی کرد، اوباما برای حذف تسلیحات مستقردر پایگاه اینجرلیک خیز برداشت، اما نتوانست در این زمینه گامی بردارد. یکی از دلایلش خشم اردوغان بود و ایالات متحده در آن برهه زمانی می‏ترسید با اجرای چنین سیاستی اتحاد دو کشور را نقض کرده و اردوغان را برای ساخت زرادخانه هسته‏ای تحریک کند. با‌این‌حال دهه‏ها است ترکیه درگیر این قمار است. ترکیه سال 1979 چند رآکتور تحقیقاتی کوچک را احداث کرد و در سال 1986 کارخانه‏ای برای تولید سوخت رآکتور ساخت. مجموعه‏ای موسوم به استانبول نیز وظیفه مدیریت زباله‏های رادیواکتیو را بر عهده دارد. الی هینون، بازرس پیشین آژانس می‏گوید: «ترکیه تخصص هسته‏ای‏اش را افزایش داده و کیفیت فعالیت‌هایش در این زمینه بالا است. این کشور در چهار یا پنج سال آینده با کمک قدرت‏های خارجی می‏تواند در آستانه داشتن بمب هسته‏ای قرار بگیرد. درحال‏حاضر مسکو در اجرای پروژه هسته‏ای ترکیه و برنامه‏های بلند‌مدتش نقش برجسته‏ای ایفا می‏کند». روسیه فعلا با ساخت 4 رآکتور هسته‏ای در ترکیه موافقت کرده است، هرچند فعلا هیچکدام از فعالیت‏ها براساس جدول زمان‌بندی مشخصی انجام نشده است. اولین رآکتور که قرار بود امسال بهره‌برداری شود فعالیتش تا سال 2023 به تاخیر افتاده است. حال سوال این است، ترکیه قرار است در‌مورد سوخت مصرفی چه تصمیمی اتخاذ کند. کارشناسان حوزه مسائل هسته‏ای بر این باورند که دستیابی به سوخت سخت‌ترین بخش است. ترکیه دارای ذخایر اورانیوم است و طی چندین دهه از مهارت‏های لازم برای تصفیه اورانیوم و تبدیلش به پلوتونیوم دو سوخت اصلی بمب‏های اتمی برخوردار شده است. موسسه کارنگی سال 2012 طی گزارشی تحت عنوان
«ترکیه و بمب» در این باره نوشت:«‌آنکارا گزینه‏های لازم برای هسته‏ای شدن را در اختیار دارد».رئیس برنامه‌ریزی وزارت دفاع آلمان در گزارشی که سال 2015 منتشر شد در این‌باره نوشت: «سیستم‏های اطلاعاتی غربی به داده‏هایی دست یافته که نشان می‏دهد ترکیه هم در حوزه ساخت سیستم‏های هسته‏ای و تحویل آن به موفقیت‏هایی دست یافته است». موسسه علوم و امنیت بین‌المللی براساس مطالعات انجام شده در سال 2017 نوشت که «اردوغان برای تحکیم پایه‏های قدرتش در داخل و توانایی‌هایش در حوزه منطقه‏ای در جست‏وجوی دستیابی به قابلیت‏های هسته‏ای است، این مسئله می‏تواند به تهدید جدی تبدیل شود».

 

هدف مسکو از همکاری با آنکارا

ترکیه بارها این ادعاها را انکار کرده و خود را یکی از اعضای سیستم جمعی- دفاعی ناتو قلمداد کرده است. اما اظهارات اخیر اردوغان قابل تامل بود. رئیس‏جمهوری ترکیه این بار برخلاف گذشته قاطعانه از حق این کشور برای داشتن برنامه هسته‏ای مسالمت‌آمیز دفاع کرده است. سوالی که امروز ذهن بسیاری را درگیر کرده این است که آیا ترکیه مشتری خان است؟ برخی مقام‏های اطلاعاتی می‏گویند ترکیه قادر است تعداد قابل‌توجهی از سانتریفیوژها با منشایی ناشناخته را در اختیار داشته باشد، از همین رو این مسئله که آنکارا مشتری خان است (کسی که بزرگ‌ترین شبکه سیاه هسته‏ای را در اختیار دارد)، دور از ذهن نیست. با این حال مدرکی هم برای تایید این ادعا وجود ندارد. آنچه روشن است این است که ترکیه برای پیشبرد برنامه هسته‏ای‏اش شریکی قابل اعتماد دارد، ولادیمیر پوتین، رئیس‏جمهوری روسیه. آوریل 2018 پوتین به ترکیه سفر کرد تا از آغاز به کار کارخانه هسته‏ای 20 میلیارد دلاری در سواحل مدیترانه خبر دهد. بخشی از انگیزه روسیه برای همکاری مالی است. ساخت نیروگاه‏های هسته‏ای یکی از سودآورترین بخش‏های صادراتی کشور است. با این حال مسکو هدف دیگری هم دارد، پوتین از این طریق می‏خواهد این عضو ناتو را به واسطه فناوری که در اختیارش قرار می‏دهد( س-400) در اردوگاهی مقابل ناتو قرار دهد.