روزنامه سازندگی

تاریخ تاریخ اسلام

منتشر شده در تاریخ شنبه 27 مهر 1398 ساعت 21:39

سنت اربعین

نگاهی به تاریخ برگزاری مراسم پیاده‌روی اربعین

پیاده‏روی اربعین طی سال‏های اخیر به یک سنت تمام‌عیار آیینی مبدل شده که ضمن انجام کارویژه‏های مذهبی مجموعه‏ای از نمادها و مناسک را پیرامون خود شکل داده است. به علاوه شمار روزافزون افرادی که به صورت سالیانه از شرکت در این مراسم استقبال می‏کنند، اکنون از مرزهای عراق و ایران گذر کرده است و شیعیان سراسر جهان را شامل می‏شود. افرادی که علی‏رغم شرایط نامناسب امنیتی در عراق و حتی در اوج فعالیت‏های تروریستی داعش در این کشور، رنج سفر را بر خود هموار می‏کنند تا مسیری را با پای پیاده به زیارت مزار مطهر امام سوم شیعیان بشتابند. ناظران خارجی که آگاهی چندانی از سنت و فرهنگ اسلام شیعی ندارد در توجیه حضور روز‌افزون مردم در صحنه پیاده‏روی اربعین به شاخص‏هایی مانند هزینه‏های پایین این سفر به لحاظ اقتصادی، امکان حضور به صورت خانوادگی، مشوق‏های سیاسی، میل ایران به قدرت‏نمایی امنیتی، شباهت‏های فرهنگی و مذهبی با مردم عراق، تحکیم هویت شیعی و بازنمایی رسانه‏ای اشاره می‏کنند. این همه در جای خود البته قابل بررسی است اما برای بسیاری این پرسش مطرح است که چرا پیاده‏روی اربعین در سال‏های گذشته این چنین پر شور برگزار شده و در دهه‏های پیش از آن کمتر با این شکوه و عظمت دنبال می‏شد. نگاهی به ریشه‏ها و زمینه‏های این گردهمایی دینی می‏تواند ابعاد و اهمیت آن را بهتر نشان دهد. با این حال توجه به این نکته نیز ضروری است که در سال‏های اخیر نوعی نوزایی و تجدید در این مراسم صورت گرفته است و امروزه اهمیت هویتی آن نسبت به گذشته افزایش پیدا کرده است.

‌ روایات موجود

سنت زیارت عتبات در حافظه جمعی شیعه اهمیت بسیاری دارد و از قرن‏ها قبل سفر به شهرهای زیارتی مانند نجف و کربلا بخشی از فرهنگ دینی به شمار می‏رفت. این امر در دوران‏های مختلف عامل پیوند شیعیان ایران و عراق بوده است و نزدیکی فرهنگی این دو گروه را در پی داشته است. به علاوه با مرور زمان تجلی حضور ایرانیان را می‏توان در فرهنگ و معماری شهرهای مذهبی عراق مشاهده کرد تا آن‏جا که در دوران مختلف به ویژه از زمان صفویه ایرانیان اقدام به ترمیم و بازسازی حرم و آستان امامان شیعه کرده‌اند.

تاریخ آغاز راهپیمایی اربعین حسینی به سال 61 هجری و تاریخ حادثه کربلا می‏رسد و مشهور است که کاروان اسرا پس از رهایی از اسارت یزید به کربلا عزیمت کردند و در روز اربعین به آن‏جا رسیدند و سر مطهر امام حسین را به پیکر ایشان ملحق کردند. کاروان پس از سه روز عزاداری و اقامه ماتم به مدینه‌الرسول بازگشتند. در رابطه با این روایت اختلاف نظرهای بسیاری وجود دارد و از دیرباز میان محققین در مورد رسیدن کاروان در آن روز به کربلا اختلاف نظر وجود داشته است. با توجه به اینکه بخش بزرگی از حادثه عاشورا توسط مورخان اهل سنت ضبط شده و به روایت مسلط مبدل شده است، دشوار است که در این میان روایت دقیق را پیدا کنیم. به ویژه آن‏که بسیاری از قراین دیگر امکان رسیدن اسرا در آن روز را به کربلا مردود می‏دانند.

بنابر شماری دیگر از منابع تاریخی جابر بن عبدالله، نخستین زائری است که راه کربلا در پیش گرفت. جابربن عبدالله انصاری به همراه شاگردش عطیه عوفی نخستین زائران حرم امام حسین(ع) بودند که پس از واقعه عاشورای سال 61 هجری از مدینه رهسپار عراق شدند و روز بیستم صفر به کربلا رسیدند. زیارت اربعین سیدالشهدا(ع) یادگار اوست. به نظر می‏رسد با توجه به قراین تاریخی این روایت به صواب نزدیک‌تر است و بسیاری از علمای شیعه نیز بر آن صحه گذاشته‏اند. به این ترتیب به مرور پیاده‏وری اربعین خود به سنتی دیرپا مبدل شد که شمار زیادی از علما و زعمای شیعه خود به انجام آن می‏پرداختند و پیروان خود را به شرکت در این مراسم آیینی تشویق می‏کردند. با این حال رسم حرکت به سوی کربلا اگرچه به صورت پراکنده از روزهای نخستین ماه محرم آغاز می‏شد و تا اربعین آن امام ادامه داشت اما این زیارت برای دهه‏ها به صورت پراکنده و انفرادی زیر سلطه حکام سنی مذهب انجام می‏گرفت. در عصر مرجعیت شیخ مرتضی انصاری این مراسم با شکوه برگزار می‏شد اما به مرور پیاده رفتن به کربلا نشانه فقر و تنگدستی شد و تنها افراد کم‌بضاعت چنین می‏کردند.

‌ احیای مجدد

بسیاری از مورخان شیعه شیخ میرزا حسین نوری را احیاء‌کننده مراسم راهپیمایی اربعین حسینی در تاریخ معاصر می‏دانند. «حسین محدث نوری» فرزند محمد تقی محدث نوری مازندرانی مؤلف کتاب «مستدرک الوسایل» و از چهره‏های سرشناس علمای شیعه در قرن چهاردهم هجری بود. بنابر اذعان بسیاری این مراسم قبل از وی به فراموشی سپرده شده بود و ایشان تلاش مجددی برای احیای آن انجام داد. او اولین‌بار در عید قربان به پیاده‏روی از نجف تا کربلا اقدام کرد که 3 روز در راه بوده و حدود 30 نفر از دوستان و اطرافیانش وی را همراهی می‏کردند. بنابر نوشته‏های تاریخی شیخ میرزا حسین نوری تقریبا هر سال این مراسم را انجام می‏داد و اهمیت خاصی به این مراسم قائل بوده است. ایشان آخرین‌‌بار در سال 1319 هجری با پای پیاده به زیارت حرم أباعبدالله حسین(ع) رفته است و در راه ترویج این سنت و احیای مجدد آن تلاش بسیار کرد. پس از وی «میرزا جواد آقا ملکی تبریزی» که از مراجع بزرگ شیعه به شمار می‏رفت در تداوم دادن به این سنت کوشید و در رابطه با اهمیت سفر به کربلا در روز اربعین چنین نوشته است: «به هر روی بر مراقبه‌کننده لازم است که بیستم صفر (اربعین) را برای خود روز حزن و ماتم قرار داده بکوشد که امام شهید را در مزار حضرتش(ع) زیارت کند، هر چند تنها یک‌ بار در تمام عمرش باشد.»

مرحوم سید‌محسن امین‌عاملی، شیخ محمدحسین غروی، آیت‌الله ملکوتی، آیت‌الله شاهرودی، شهید آیت‌الله مدنی(ره) و... از دیگر زعمای شیعه هستند که بر سنت زیارت مزار امام حسین در روز اربعین تاکید داشتند. رسیدگی به عتبات از زمان صفویه به یکی از سنت‏های دربار ایران مبدل شد که نوعی مشروعیت را برای شاهان در میان مردم در پی داشت. البته در برخی از موارد به سبب اختلافات تاریخی با عثمانی تلاش‏هایی جهت جلوگیری از انجام سفر به عتبات نیز صورت گرفت اما در اوج اینگونه تلاش‏های حکومتی نیز همیشه زائرانی بودند که رنج سفر را حتی با پای پیاده بر جان می‏خریدند و به منظور زیارت از مرزها عبور می‏کردند. طبق سنت دیرینه برگزاری آیین اربعین، زائرین خود را به شهر نجف می‏رسانند و مسافت میان این شهر با کربلا را به صورت پیاده طی می‏کنند تا در چهلمین روز درگذشت امام حسین(ع) بر مزار ایشان حاضر شوند. زائران عراقی اغلب به صورت خانوادگی و زائرین غیرعراقی غالبا به صورت کاروانی به زیارت می‏روند. زائرین انفرادی درصد کمتری از زائرین را تشکیل می‏دهند که بیشتر شامل خلیجی‏ها، هندی‏ها و پاکستانی‏ها هستند.

حضور رژیم بعثی صدام حسین در عراق و اختلاف مذهبی و هویتی این رژیم با ایران در کنار سابقه جنگ هشت‏ساله مانع از پیوند شیعیان در دو سوی مرزها و برگزاری این مراسم به صورت امروزی بود. با سقوط صدام در سال 1382 و به قدرت رسیدن شیعیان در عراق و بهبود روابط با این کشور تبادلات مذهبی و فرهنگی میان دو کشور عمدتا با محوریت زیارت عتبات عالیات از سر گرفته شد و به مرور علاوه بر تحکیم جایگاه مذهبی، کارکردها فرهنگی عمده‏ای نیز پیدا کرد و بر وسعت و اهمیت آن افزوده شد.