روزنامه سازندگی

هنر و ادبیات موسیقی

منتشر شده در تاریخ پنجشنبه 16 آبان 1398 ساعت 12:4

کورسوی امیدِ موسیقی کردستان / صدیق تعریف از انتخاب سنندج به‌عنوان شهر خلاق موسیقی به «سازندگی» گفت

سید علی‏اصغر در یکی از روستاهای نزدیک سنندج به نام صلوات‏آباد متولد شد. گویا همین چند سال قبل هم بود که در همان روستا مقبره‏ای برای این شخصیت هنری ساخته شد. او، هم‏دوره خوانندگانی همچون قمرالملوک وزیری، اقبال آذر و عارف قزوینی بود. سید علی‏اصغر، در دهه ششم قرن سیزدهم به دنیا آمد.

علی نامجو: هر سال از سوی هر کشوری شهرهایی به‏عنوان کاندیدا به یونسکو معرفی می‏شوند و کارشناسان این نهاد، با بررسی‏هایی که انجام می‏دهند، برخی از این شهرها را به‏عنوان شهر خلاق در زمینه‏های مختلف انتخاب می‏کنند. امسال هم سنندج به‏عنوان شهر خلاق در موسیقی و بندرعباس به‏عنوان شهر خلاق درزمینه صنایع‏دستی از سوی یونسکو برگزیده شد. با این توضیح، نگاهی به پیشینه موسیقایی کردستان به‏طورکلی و سنندج به شکل جزئی‏تر نشان می‏دهد که این منطقه ازنظر موسیقایی در قیاس با بسیاری از مناطق ایران و کشورهای همسایه، از تنوع بالاتری برخوردار است. به همین بهانه با صدیق تعریف، آوازه‏خوان و ردیف‏دان شناخته شده موسیقی ایرانی گفت‏و‏گویی انجام‏ داده‏ایم که در ادامه می‏خوانید:

اگر بنا باشد اطلاعاتی را درزمینه موسیقی منطقه کردستان و به‏طور ویژه سنندج به مخاطب عام ارائه کنیم، از کجا باید شروع کنیم؟

اگر بنا باشد در تاریخ سیر کنیم و به شخصیت‏های کرد و کردستانی درزمینه موسیقی اشاره کنیم به‏احتمال صفی‏الدین ارموی، زریاب (که به همراه صلاح‏الدین ایوبی به آندلس (اسپانیای کنونی) مهاجرت کرد و تأثیرات این مهاجرت را می‏توان در موسیقی اسپانیا جست‏وجو کرد) و اسحاق موصلی جزو اولین کسانی است که نامشان در تاریخ ثبت شده است. هرچند در این مجال برای سخن گفتن درباره این شخصیت‏ها و البته درباره تاریخ موسیقی کردستان فرصت چندانی فراهم نیست اما می‏شود درباره بزرگانی همچون سید علی‏اصغر کردستانی، حسن زیرک و دیگرانی دیگر به‏عنوان چهره‏های اثرگذار در تاریخ موسیقی سخن گفت که دوران زندگی‏شان با عصر حاضر فاصله‏ای کمتر از چند دهه دارد. سید علی‏اصغر کردستانی در نیمه دوم قرن سیزدهم به دنیا آمد و حسن زیرک هم در سال ۱۳۰۰ .

از سید علی‏اصغر شروع کنیم. لطفاً برای مخاطبان این گفت‏وگو درباره اهمیت و جایگاه او بگویید...

سید علی‏اصغر در یکی از روستاهای نزدیک سنندج به نام صلوات‏آباد متولد شد. گویا همین چند سال قبل هم بود که در همان روستا مقبره‏ای برای این شخصیت هنری ساخته شد. او، هم‏دوره خوانندگانی همچون قمرالملوک وزیری، اقبال آذر و عارف قزوینی بود. سید علی‏اصغر، در دهه ششم قرن سیزدهم به دنیا آمد. او اولین کسی بود که دست به کار منحصربه‏فردی زد؛ به این معنا که برای اولین و شاید آخرین بار در ساختار اجرایی موسیقی دستگاهی و ردیف در کلیه آثارش از کلام کردی استفاده کرد و در این زمینه واقعاً موفق عمل کرد. سید علی‏اصغر کردستانی آثارش را با مهر و امضاء و لحن و بیان خاص خودش ارائه می‏داد. به‏طور مثال بیات ترک و سه گاهی که این خواننده بزرگ خوانده، شبیه هیچ بیات ترک و سه‏گاه که قبل و بعد از او خوانده شده، نیست. او، خواننده‏ای با صدای چپ‏کوک بود که تحریرها، کشش‏ها و احساس مخصوص به خودش را در آثاری که می‏خواند، ارائه می‏داد. البته مقصود من این نیست که صدای دیگر خوانندگان هم‏عصر او مخصوص به خودشان نبوده اما آثار آنها بر ادبیات کلاسیک فارسی استوار بود و همین موضوع در کنار تحریرها، کشش‏ها و غلت‏های آوازی او باعث تفاوت و تمایز بسیار محسوس سید علی‏اصغر با بقیه خوانندگان هم‏دوره‏اش می‏شد. از نگاه من، تنها کسی را که می‏شود تا حدودی در شیوه خوانش با سید علی‏اصغر مقایسه کرد، قمرالملوک وزیری است. صحبت درباره سید علی‏اصغر کردستانی در این مجال نمی‏گنجد. جا دارد درباره جزئیات فنی در خوانش و دیگر خصوصیات این هنرمند بزرگ سمینارها و جلسات تخصصی برگزار شود. این نکته را هم یادآوری می‏کنم که برای اولین بار زنده‏یاد روح‏الله خالقی در کتاب سرگذشت موسیقی ایران از این هنرمند بزرگ نام برده است. سید علی‏اصغر حدود ۵۰ سال بیشتر زندگی نکرد اما با توجه به امکانات آمدورفت آن دوران و مدت کوتاه عمر این هنرمند، از او آثار ارزشمندی به یادگار مانده است. در آن دوران رفت‏وآمد از سنندج به تهران کار مشکلی بود اما سید علی‏اصغر در سفرهای زیادی که به تهران داشت، با همراهی نوازندگان تراز اول آن دوران پایتخت حدود ۱۴ صفحه یا شاید هم بیشتر ضبط کرد و این صفحات در همان دوران در اختیار مردم قرار گرفت.

با توجه به توضیحات شما، سید علی‏اصغر ردیف و دستگاه موسیقی ایرانی را از چه کسی فراگرفته بود؟

یکی از رازهایی که درباره زندگی سید علی‏اصغر هنوز کشف نشده، همین موضوع است. البته نظرات مختلفی دراین‏باره مطرح شده اما این دیدگاه‏ها را بیشتر باید افواهی و حدس و گمان به‏حساب آورد. مثلاً گویا عارف چند باری به سنندج سفر کرد و سید علی‏اصغر از او بخشی از ردیف موسیقی ایرانی را آموخت. عده‏ای دیگر بر این عقیده‏اند که در سنندج تارنوازی زندگی می‏کرد که گویا ردیف موسیقی ایرانی را می‏دانست و او ممکن است ردیف موسیقی ایرانی را به سید علی‏اصغر آموزش داده باشد. از طرف دیگر ممکن است سید علی‏اصغر با شنیدن صفحات موجود از خوانندگان پایتخت و هوشمندی و دقت بالای خودش کلیات ردیف را آموخته باشد. برخی از آثار سید علی‏اصغر را در طول سال‏های گذشته بعضی از فعالان عرصه موسیقی در ایران بازسازی کرده‏اند که در جای خودش باارزش است اما وقتی این آثار را با آنچه از سید علی‏اصغر بجا مانده مقایسه می‏کنیم، به این نتیجه می‏رسیم که او آثاری را خوانده است که به نظر من، تنها خودش از پس اجرایش برمی‏آمد.

کردستان و به‏خصوص سنندج جزء مناطقی از ایران است که گونه‏های مختلفی از موسیقی را در خود دارد. از نگاه شما این گوناگونی تا چه حد در انتخاب سنندج به‏عنوان شهر خلاق درزمینه موسیقی مؤثر بوده است؟

همان‏طور که در پرسش شما آمده بود، در سنندج گونه‏های مختلفی از موسیقی وجود دارد. یکی از این انواع، موسیقی خانقاهی است که بیشتر حول مسائل عارفانه حرکت می‏کند. این نوع موسیقی در حوزه ریتم و ملودی تنوع زیادی دارد. گونه دیگری از موسیقی این منطقه، موسیقی بزمی است که ویژگی‏های مخصوص به خودش را دارد و خوانندگانی همچون حسن زیرک در این زمینه سرآمدند. البته این به آن معنا نیست که حسن زیرک تنها درزمینه موسیقی بزمی فعالیت داشته است.

نام حسن زیرک هم به‏عنوان یکی از خوانندگان موفق و البته ماندگار موسیقی در تاریخ کردستان آمده است. لطفاً درباره حسن زیرک هم برایمان توضیح دهید...

حسن زیرک خواننده‏ای بود که فعالیت‏های گسترده‏ای را درزمینه موسیقی در ایران و عراق انجام داد و از او آثار زیادی به یادگار مانده است. البته حوزه فعالیت حسن زیرک منحصر به ایران و کردستان نبود و آوازه این خواننده ارجمند تا دیگر مناطق کردنشین کشورهای همسایه هم پیچیده است. او در بوکان به دنیا آمد و در مناطق مختلفی به فعالیت درزمینه موسیقی پرداخت. او به شهرهای مختلف در ایران و عراق سر می‏زد و در ایستگاه‏های رادیویی آن شهرهای می‏خواند. حسن زیرک بعد از مدتی دوباره به ایران بازگشت و در تهران و کرمانشاه سکونت داشت. همزمان با ریاست مظهر خالقی بر رادیوی کرمانشاه بود که حسن زیرک در کرمانشاه ساکن شد و با گروه‏ها و ارکسترهای مختلفی به اجرای برنامه پرداخت. ظاهراً حدود ۷۰۰ قطعه با صدای حسن زیرک ضبط شده است.

یکی از آلبوم‏هایی که با صدای شما ضبط شده، آلبوم کردانه است که با همکاری گروه کامکارها منتشر شد. در توضیح این آلبوم آمده بود که این اثر در سبک سنتی و کردی ارائه شده است...

این تعبیر خود من درباره موسیقی مناطق مختلف است که با سازهای موسیقی سنتی ضبط می‏شوند. از نگاه من چنین آثاری را باید موسیقی شهری شده مناطق نامید. با این توضیح آثاری را می‏شود در زمره آثار موسیقی مناطق تلقی کرد که در منطقه مخصوص به خودش، با خوانندگان، نوازندگان و سازهای همان‏جا اجرا شود.

اغلب فعالان درزمینه موسیقی مناطق در ایران اوضاع‏واحوال خوشی ندارند و اغلب مسئولان زمانی به یادشان می‏افتند که این هنرمندان روی تخت بیمارستان افتاده‏اند و آخرین لحظات عمرشان را سپری می‏کنند. با این توضیح از نگاه شماانتخاب سنندج به‏عنوان شهر خلاق درزمینه موسیقی چه تأثیری روی زندگی این افراد و فعالیت آنها می‏تواند داشته باشد؟

این احتمال وجود دارد که انتخاب سنندج به‏عنوان شهر خلاق درزمینه موسیقی، به ساخت اماکنی برای اجرای موسیقی در این شهر کمک کند. از سوی دیگر شاید سازوکاری فراهم شود که این هنرمندان که از نگاه من، آنان را باید استادان واقعی هنر واقعی موسیقی نامید، بتوانند موسیقی منطقه خودشان را به دنیا معرفی کنند و شاید شرایطی فراهم شود که در آن، فعالیت و زندگی این افراد کمی بسامان شود. البته نباید فراموش کنیم که مدیریت دولتی در بخش فرهنگی می‏بایست وظیفه حمایت از این گروه و به‏طورکلی فعالان عرصه فرهنگ و هنر را در کشور داشته باشد اما در شرایط کنونی که به فرهنگ و هنر و فعالانش از سوی بخش دولتی توجهی نمی‏شود، شاید یونسکو بتواند سازوکاری را فراهم کند که این هنرمندان آثارشان را اجرا کنند و زندگی بهتری داشته باشند.