روزنامه سازندگی

نمایش سینما

منتشر شده در تاریخ جمعه 10 آبان 1398 ساعت 23:10

تلخی بی‌ پایان / خانه‌ی پدری برای سومین بارتوقیف شد/ نسخه‌ی تازه‌ی «خانه‌ی پدری» چه مشكلی داشت كه درنهایت با ورود دادسرا توقیف شد؟

خانه پدری به‌علت عدم [رعایت] تعهدات صورت گرفته در رابطه با حذف برخی از صحنه‌ها از سوی دادسرای فرهنگ و رسانه توقیف شد... براساس آن‌چه عوامل فیلم متعهد شده بودند، مقرر بوده برخی از صحنه‌های این فیلم که خشونت علیه خانواده صورت گرفته است پیش از اکران اصلاح شود؛ اما اصلاحیه‌های مدنظر صورت نگرفته است.

کریم نیکو‌نظر،‌دبیر گروه سینما و تلویزیون: دوشنبه صبح، خبری مثل بمب در تلگرام و توئیتر صدا كرد: «فیلم خانه‌ی پدری كیانوش عیاری توقیف شد.» ماجرا از این قرار بود كه خبرگزاری صداوسیما صبح دوشنبه در یك خبر اختصاصی اعلام كرد كه دادستانی تهران فیلم كیانوش عیاری را توقیف كرده. اما هم‌زمان با انتشار خبر، سایت‌های آن‌لاین فروش بلیت، همچنان مشغول پیش‌فروش بلیت «خانه‌ی پدری» برای روزهای بعد از عزاداری شهادت امام رضا (ع) بودند و هیچ نهاد رسمی نسبت به آن واكنش نشان نداده بود. حتی كیانوش عیاری در گفت‌وگو با خبرگزاری‌ها گفت كه خودش هم از طریق تماس‌های خبرنگاران از این حكم مطلع شده و اشاره كرد «تا زمانی كه حكم به او اعلام نشود آن را باور نمی‌كند.» اما كمتر از یك ساعت بعد اول نام فیلم از سایت‌های فروش بلیت حذف شد و بعد روابط عمومی خبرگزاری سازمان سینمایی تأیید كرد كه حكم توقیف فیلم از طرف دادستانی ابلاغ شده و فیلم از روز چهارشنبه اكران نمی‌شود. درحالی‌كه این اخبار مدام دست‌به‌دست می‌شد هنوز هیچ دلیلی برای توقیف فیلم اعلام نشده بود؛ قبل توقیف چند خبرگزاری و برنامه‌ی تلویزیونی «هفت» به فیلم تاخته بودند اما هیچ‌كدام آن‌ها منبع موثقی برای توقیف فیلم نبودند. بعدازظهر بود كه خبرگزاری میزان، وابسته به قوه‌ی قضاییه، گزارش از گروه حقوقی و قضایی خودش منتشر كرد كه دلایل توقیف را اعلام می‌كرد. این خبرگزاری نوشت: «خانه پدری به‌علت عدم [رعایت] تعهدات صورت گرفته در رابطه با حذف برخی از صحنه‌ها از سوی دادسرای فرهنگ و رسانه توقیف شد... براساس آن‌چه عوامل فیلم متعهد شده بودند، مقرر بوده برخی از صحنه‌های این فیلم که خشونت علیه خانواده صورت گرفته است پیش از اکران اصلاح شود؛ اما اصلاحیه‌های مدنظر صورت نگرفته است.»

عصر دوشنبه هم روابط عمومی دادسرای عمومی و انقلاب تهران درباره‌ی توقیف فیلم خانه پدری اطلاعیه‌ای صادر كرد. در این اطلاعیه آمده بود «با توجه به این‌که اکران فیلم خانه پدری بازتاب بسیار منفی و گسترده‌ای در اذهان جامعه بشری به دنبال داشته و به نحوی توهین به اعتقادات مذهبی جامعه ایران و ترویج خشونت علیه زنان و زیر سوال بردن سنن، رسوم و فرهنگ ناب ایرانی-اسلامی و ارائه تصویر وارونه و کذب از خانواده ایرانی در این فیلم مشهود می‌باشد و پخش آن سلامت روحی و روانی جامعه را به مخاطره انداخته به نحوی که با واکنش منفی اقشار و گروه‌های مختلف در جامعه همراه بوده؛ بنابراین از باب پیشگیری از هر گونه اخلال در نظم عمومی و صیانت از سلامت روح و روان جامعه بر اساس گزارشات واصله از دستگاه‌های ضابط پرونده، موضوع به دادسرای فرهنگ و رسانه ارجاع و طبق دستور دادستان تهران دستور جلوگیری از ادامه اکران فیلم مذکور و پخش آن صادر گردید.» در ادامه‌ی این اطلاعیه اعلام شده بود «علیرغم این‌که مقرر شده بود که فیلم یاد شده مورد اصلاح و بازسازی قرار گیرد ولی در این خصوص اقدام اصلاحی انجام نگرفته فلذا حسب دستور دادستانی علاوه بر جلوگیری از پخش فیلم مذکور،کلیه مرتکبین و مقصرین نیز تحت تعقیب قانونی قرار گرفتند.» بخش آخر این اطلاعیه همان چیزی بود كه قبل‌تر در سایت‌هایی مثل «سینماپرس» و خبرگزاری میزان هم از قوه‌ی قضاییه خواسته شده بود؛ سینماپرس خواهان برخورد با مسئولان مرتبط با اكران فیلم بود و خبرگزاری میزان هم در گفت‌وگو با نمایندگان مجلس (از جمله حجت‌الاسلام سالك) خواستار برخورد قضایی با مسببان نمایش فیلم شده بود. 

اما نسخه‌ی تازه‌ی «خانه‌ی پدری» چه مشكلی داشت كه درنهایت با ورود دادسرا توقیف شد.

 

توضیح واضحات

برای دانستن اتهام‌هایی كه به «خانه‌ی پدری» منتسب شده باید برویم سراغ قصه‌ی فیلم: داستان «خانه‌ی پدری» از اواخر دوره‌ی قاجار و اوایل حكومت پهلوی اول شروع می‌شود، فیلم هیچ اشاره‌ی مستقیمی به زمان نمی‌كند اما پوشش آدم‌ها، دیالوگ‌ها و نحوه‌ی رفتارشان نشانه‌ی این برهه‌ی زمانی است. پدر خانواده كه در كار رفو و فروش فرش است خبری درباره‌ی دخترش شنیده (كه آن خبر هم برای ما افشا نمی‌شود) و براساس آن تصمیم گرفته تا دخترش را بكُشد. به همین دلیل همراه پسر بزرگ‌اش كه البته نوجوان است، او را با هاونگ می‌كشند و در زیرزمین خاك می‌كنند. در ادامه، عموی خانواده، از پسرش می‌خواهد كه برای اطمینان از خاك كردن دختر و فراری ندادن او، با شمشیری كه در صندوق‌خانه بیرون
می‌کشند  از مرگ دختر مطلع شود. فیلم كه ساختاری تكه‌تكه دارد در بخش‌های بعدی تأثیر این مرگ را روی زندگی افراد ساكن خانه بررسی می‌كند، قتلی كه از همه‌ پنهان می‌شود اما در هر دوره یك‌جور خودش را نشان می‌دهد و موجب اتفاق ناگواری می‌شود. همان‌طور كه بارها گفته شده كیانوش عیاری فیلم را با كمك ناجی هنر، نهادی كه زیرنظر نیروی انتظامی به پروژه‌های هنری امكانات می‌دهد، تولید كرد و آن‌طور كه عیاری روایت كرده بعدِ گلایه‌ی فرمانده‌ی وقت نیروی انتظامی، سردار احمدی‌مقدم بوده كه به فكر ساخت این فیلم افتاده است. فیلم در سال 1389، در دولت محمود احمدی‌نژاد و در دوره‌ی معاونت جواد شمقدری در معاونت سینمایی وزارت ارشاد بعد از دریافت پروانه‌ی ساخت تولید شد.

فیلم درست در روزهایی جلوی دوربین رفت كه تازه پخش سریال «روزگار قریب» تمام شده بود، همان سریالی كه آن روزها خبرگزاری فارس در یك میزگرد و از قول حاضران در آن تأكید كرده بود كه «روزگار قریب» تصویر روشنی است از ریشه‌های انقلاب اسلامی و دلایل شكل‌گیری آن. اما همه‌چیز بعد تولید فیلم تغییر كرد؛ اولین نمایش «خانه‌ی پدری» در جلسه‌ی هیئت انتخاب جشنواره‌ی فیلم فجر بود و ظاهرا در آن جلسه بحث‌های زیادی درباره‌ی آن به راه افتاد. از جمله حسن عباسی، تئورسین بخشی از جریان اصول‌گرا، در آن جلسه خواستار جابه‌جایی اپیزود (تكه‌ها)ی اول و آخر فیلم شد تا ضرب اولیه‌ی فیلم كم شود، سكانس اول همان سكانسی بود كه دوربین كوبیدن هاونگ را به سر دختر نشان می‌داد. به دلیل مخالفت عیاری، «خانه‌ی پدری» در جشنواره نشان داده نشد و بعد، ناجی هنر در مذاكرات گسترده به این نتیجه رسید كه سهم خودش را با دریافت هزینه‌ی تولید به كارگردان واگذار كند. آن روزها وزارت ارشاد مانع از نمایش فیلم شده بود و فیلم فقط در بخش افق‌های جشنواره‌ی ونیز روی پرده رفته بود، نمایشی‌ كه البته از نظر ارشاد غیرقانونی بود.

 اما با تغییر دولت «خانه‌ی پدری» اول در یك نمایش خصوصی برای خبرنگاران و بعد در بخش خارج از مسابقه‌ی سی‌و‌دومین دوره‌ی جشنواره اكران شد. این نمایش واكنش‌های متناقضی به راه انداخت، عده‌ای مخالف آن شدند عده‌ای موافق.  اما ماجرا تا یك سال بعد و زمان اكران محدود فیلم در گروه هنروتجربه به تعویق افتاد؛ وقتی كه فیلم بی‌سروصدا اكران شد كمیسیون فرهنگی مجلس وزیر وقت ارشاد، علی جنتی و رئیس سازمان سینمایی، حجت‌الله ایوبی را به كمیسیون فراخواند. اما قبل حضور آن‌ها وزارت ارشاد كه نگران استیضاح وزیر بود، فیلم را از پرده‌ها پایین كشید. مشكل هنوز همان نمایش قتل در سكانس اول بود. 

با گذشت پنج سال، هفته‌ی گذشته فیلم با «اصلاحات تازه» اكران شد. هم مدیر كل اداره‌ی نظارت سازمان سینمایی هم كیانوش عیاری به اصلاح دو صحنه‌ی فیلم اشاره كرده بودند. اما بعضی منتقدان فیلم بدون تماشای نسخه‌ی تازه، شروع به انتقاد كردند و فیلم را ضددینی و ضدملی دانستند. این نظر در برنامه‌ی «هفت» شبكه‌ی سه بیشتر خودش را نشان داد؛ جایی كه خبرنگاران حاضر در بخش «میز خبر» به فیلم تاختند و مجری برنامه هم گفت كه هنگام تماشای فیلم قرص زیرزبانی مصرف كرده است. نقدها به فیلم ادامه پیدا كرد تا روز دوشنبه كه دادستان حكم توقیف فیلم را داد. 

 

آیا فیلم اصلاح شده بود

جواب این سوال صریح و شفاف است: دو مورد مناقشه‌برانگیز فیلم «واقعاً» اصلاح شده بود؛ لحظه‌ی قتل دختر با بزرگ‌ كردن اندازه‌ی نماها، به خارج از قاب منتقل شده و در واقع صحنه‌ی وارد كردن ضربه به سر دختر فیلم دیگر دیده نمی‌شد. همین‌طور سكانس بیرون آوردن شمشیر از صندوق كامل حذف شده بود و دیگر هیچ اشاره‌ای به ابزار تعزیه در آن مشهود نبود. آن‌ها كه دو نسخه‌ی فیلم را دیده‌اند می‌دانند كه «خانه‌ی پدری» با این تغییرات به نمایش درآمده و برخلاف نظرات گروهی از مخالفان، اصلاحات مهمی در آن انجام شده است. با این تغییرات به‌نظر می‌رسید اتهام ضددینی به آن وارد نباشد، حذف آن شمشیر كمك می‌كرد تا از سوءتفاهم‌ و بحث‌های حاشیه‌ای جلوگیری شود اما ظاهرا این تغییر اصلا دیده نشده. درباره‌ی خشونت موجود در فیلم هم، تأكید «خانه‌ی پدری» روی قتلی است كه در دوره‌ی قاجار/پهلوی رخ داده نه امروز؛ قتلی كه ناشی از تعصب است. فیلم با درجه‌‌بندی +15 اكران شده و احتمالا هر شهروند بالای این سن می‌تواند از خودش در برابر تصاویر ناگوار مراقبت كند. نكته‌ی مهم این است كه فیلم هر چه جلوتر می‌رود زنان فیلم آگاه‌تر می‌شوند و در آخر كه معاصر با ماست زنان دیگر در زیرزمین نیستند و حاضر به پذیرش جنایت خانوادگی هم نمی‌شوند. رویكرد «خانه‌ی پدری» تأکید دارد كه زنان فیلم در دوره‌ی ما آگاه‌ترند و این جنایت كهنه كه خون‌اش همه‌ی افراد را درگیر كرده ناشی از جهل زمانه‌شان بوده است. این همان رویكردی است كه در «روزگار قریب» هم به كار رفت و مورد توجه قرار گرفت؛ نقد سنت‌های غلط كه منجر به بیماری و مرگ می‌شد و در تعارض با علم و عقل قرار می‌گرفت. نسخه‌ی تازه‌ی «خانه‌ی پدری» هم روی جهل تأكید دارد و آگاهی نسل تازه را مانع از مخفی شدن آن می‌داند، نسلی كه در عصر انقلاب رشد كرده. عیاری این بار داستانی سرراست‌تر انتخاب كرده اما ظاهرا این نکات اصلا دیده نشده و مخالفان، كشتن دختر به دست پدرش را توهین به نهاد خانواده دانسته‌اند. 

 

ورود سازمان سینمایی

حسین انتظامی دوشنبه شب در گفت‌وگویی با خبرگزاری ایرنا به چند نكته درباره‌ی توقیف «خانه‌ی پدری» اشاره كرد: 

  بر اساس قانون، شورای پروانه ساخت و نمایش، مراجع قانونی برای تصمیم‌گیری درباره ساخت یا نمایش یک فیلم هستند.‌ مگر می‌شود اعضای شورایی که تک تک آنها افرادی صاحب نظر هستند و از سوی مقامات کشور مورد مشورت قرار می‌گیرند، ضد ایرانی، ضد خانواده، ضد دین باشند و بعضی از این نوع هجمه‌ها را متوجه نشوند؟ اعضای شورای پروانه نمایش و قاطبه منتقدان و جامعه‌شناسان، خانه پدری را فیلمی در ترویج خشونت نمی‌دانند. 

  با مذاکره مسئولان سازمان سینمایی با کارگردان فیلم، بار تصویری خشن صحنه‌های ابتدایی آن، کاسته و با تمهیدات تصویری و صوتی، اصلاح شد. جای تعجب است که عده‌ای می‌گویند هیچ اصلاحی در این فیلم صورت نگرفته است. 

  سازمان سینمایی، تهیه‌کننده، کارگردان و پخش‌کننده این فیلم، قانونمندی خود را با اجرای فوری حکم دادستانی تهران نشان دادند اما در عین حال از ریاست محترم قوه قضاییه که در چند ماه اخیر مسائل مختلف را با تدبیر حل کرده‌اند و تصویری مثبت از دستگاه قضا نزد مردم ساخته‌اند، تقاضا داریم به این موضوع وارد شوند تا موجبات دلگرمی و همدلی و انسجام اصحاب فرهنگ و هنر فراهم شود.

  نظر قاطبه مخاطبانی که این فیلم را در چهار روز نمایش آن دیده‌اند، با برداشت بازپرس مربوط در دادستانی تهران متفاوت است. اکثر مخاطبان و کارشناسان، این فیلم را ترویج خشونت علیه زنان نمی‌دانند، بلکه متقابلا آن را روایتی در تخطئه تحجر و اثرگذار نسبت به قتل‌های ناموسی یافته‌اند. این فیلم وقتی در بافتار جامعه امروز تحلیل می‌شود، یکی از برکات انقلاب اسلامی را بیان می‌کند؛ چراکه بیننده، وضعیت امروز زنان در جامعه را با آن چیزی که در ابتدای قرن حاضر یعنی دوره پهلوی اول بوده است مقایسه می‌کند. حتی در اپیزود پایانی فیلم که در عصر جمهوری اسلامی می‌گذرد، چهره‌ای که از زن تصویر می‌شود بانویی فعال و تحصیلکرده است.

 

پیشنهاد ما

پیشنهاد ما همدلی و تعامل است؛ دلیل‌اش روشن است؛ اول این‌که اعتماد هنرمند به قوانین وزارت پابرجا بماند و ارزش مجوزهای ارشاد از بین نرود و دوم این‌که برای نظر سازمان‌ها و نهادها هم به اندازه‌ی گروه های مختلف سیاسی و فرهنگی اهمیت قائل شود. پیشنهاد می‌كنیم دادستانی تهران برای بررسی فیلم با سازمان سینمایی و سازنده‌ی فیلم وارد گفت‌وگو شود و نظر منتقدان موافق و مخالف را كنار هم قرار دهد و تنها نكات منفی مخالفان را مورد توجه قرار ندهد.

 بررسی دو نسخه‌ی فیلم و توجه به پلان‌های اصلاح‌شده حتما می‌تواند به بازپرس و قاضی كمك كند تا نظر دقیقی نسبت به فیلم داشته باشند. «خانه‌ی پدری» برای نقد خشونت و ایجاد حس اشمئزاز نسبت به آن ساخته شده و نمی‌خواهد از آن كاسبی كند؛ این نكته‌ای است كه می‌تواند به فیلم، فیلمساز، وزارت ارشاد و همه‌ی ما كمك كند.