روزنامه سازندگی

سیاست دولت

منتشر شده در تاریخ چهارشنبه 1 خرداد 1398 ساعت 17:59

روحانی به دنبال احیای شورای‌عالی پشتیبانی جنگ/ رئیس‌جمهور: همه اختیارات در دست این شورا بود، امروز نیز به چنین اختیاراتی نیاز داریم

روحانی از شورایی سخن می‌گوید که بیشتر از 32 سال پیش و در بحبوحه جنگ ایران و عراق یعنی سال 1365 تشکیل شد. سال 59 عراق حملات هدفمند خود را به ایران آغاز کرد و جنگ آغاز شد. 6 سال بعد، امام خمینی دستور تاسیس این شورا را برای هماهنگی و رسیدگی به وضعیت پشتیبانی جبهه‌ها و تأمین و تدارک نیروها صادر کرد و به همگان دستور داده شد تا از این شورا حمایت کنند

هدی احمدی: رییس‌جمهور در جمع علما و شخصیت‌های حوزوی از لزوم احیای شورای‌عالی پشتیبانی جنگ سخن گفت. روحانی گفت اکنون که کشور در جنگ اقتصادی است لازم است این شورا دوباره احیا شود. برخی این سخنان را به افزایش اختیارات رئیس‌جمهوری تعبیر کردند. رئیس‌جمهور در این جلسه مشخصا گفته است: «در دوران جنگ تحمیلی در مقطعی که با مشکل مواجه شدیم، شورای‌عالی پشتیبانی جنگ ایجاد شد و همه اختیارات در دست این شورا بود. حتی مجلس شورای اسلامی و قوه قضائیه نیز در تصمیم‌گیری آن شورا دخالتی نداشتند و امروز هم در شرایط جنگ اقتصادی قرار داریم. لذا همانگونه که در جنگ 8 ساله اختیارات ویژه‌ای را از امام راحل گرفته و توانستیم جنگ را اداره کنیم و حتی موفقیت‌های بسیاری را به دست آوردیم امروز هم به چنین اختیاراتی نیاز داریم.» وی همچنین تاکید کرد: «برای اینکه بتوانیم به اهداف بلند خود دست پیدا کنیم و مشکلات کمتر شود همه باید متحد و همنوا باشیم و همه باید احساس کنیم که در شرایط جنگ اقتصادی قرار داریم و یکدیگر را یاری کنیم.» 

سابقه‌ی شورای‌عالی پشتیبانی جنگ
روحانی از شورایی سخن می‌گوید که بیشتر از 32 سال پیش و در بحبوحه جنگ ایران و عراق یعنی سال 1365 تشکیل شد. سال 59 عراق حملات هدفمند خود را به ایران آغاز کرد و جنگ دو کشور آغاز شد. 6 سال بعد، امام خمینی دستور تاسیس این شورا را برای هماهنگی و رسیدگی به وضعیت پشتیبانی جبهه‌ها و تأمین و تدارک نیروها صادر کرد و به همگان دستور داده شد تا از این شورا حمایت کنند. 
این درحالی است که پیش از آن «شورای‌عالی دفاع» امور مربوط به جنگ را رصد می‌کرد. با تشکیل «شورای‌عالی پشتیبانی جنگ» ریاست آن برعهده رئیس‌جمهور آیت‌الله خامنه‌ای بود و اعضای آن توسط امام خمینی تعیین می‌شدند. امام در دستوری که داده بودند تاکید داشتند: «‏‏واضح است و کرارا گفته شده است که این جنگ تحمیلی در راس‏‎ ‎‏امور واقع است؛ و لازم است به همت همه اقشار کشور هر چه سریع‌تر با‏‎ ‎‏عنایات حق تعالی پیروزی به دست آید. بنابراین، آنچه که شورای‌عالی‏‎ ‎‏پشتیبانی جنگ و متخصصان امور جنگی ضرورت تشخیص داده‌اند،‏‎ ‎‏باید عمل شود و کوتاهی نگردد». 

شروع یک پشتیبانی 
پس از شروع جنگ تحمیلی صدام علیه ایران و اشتیاق نیروهای مردمی برای کمک به مناطق عملیاتی، این نیاز احساس شد تا نهادی برای ستاد کمک‌رسانی جبهه و جنگ تاسیس شود. اینطور شد که بالاخره با حکم امام خمینی ستاد پشتیبانی جنگ تشکیل شد. این ستاد، در طول هشت سال به‌طور غیر‌رسمی فعالیت می‌کرد اما با تاسیس آن در اواخر سال 1366، مورد توجه واقع شد. حدود یک‌سال بعد یعنی در 25 فروردین 67، نامه‌ای به‌منظور هماهنگ کردن اقدامات اجرایی واحدهای گوناگون سپاه با چارچوب‌های تعیین‌شده، نوشته شد که نسخه‌ای از اساس‌نامه‌‌ی این ستاد را که به تصویب شورای‌عالی پشتیبانی جنگ رسیده بود، به همه‌ی رده‌های سپاه ارسال کرد. در این نامه که به همین منظور تنظیم و برای نیروهای زمینی، دریایی و هوایی سپاه ارسال شد از فرماندهان نیروهای سه‌گانه و رده‌های گوناگون سه نیرو خواسته شد که برای ایجاد ارتباط با ستادهای پشتیبانی جنگ در سطح مربوطه به خود برنامه‌ریزی کرده، پیشنهادات را در موضوعات مختلف پس از بررسی از طریق بالاترین فرمانده هر رده به دفتر هماهنگی ستادهای پشتیبانی جنگ نیروها و سپس به دفتر مذکور در ستاد کل سپاه پاسداران ارسال کنند تا به شورای‌عالی پشتیبانی جنگ بفرستند. در این ابلاغیه آمده بود: ابلاغیه‌ها و مصوبات شورای‌عالی پشتیبانی جنگ حکم قانون را دارد و با توجه به مصوبه‌ی شورای‌عالی پشتیبانی جنگ، سپاه باید گزارش اقدامات انجام‌شده در مورد مصوبات شورای‌عالی را به‌طور نوبتی ارسال کند. همچنین تاکید شد این ابلاغیه به همه مناطق، نواحی، پایگاه‌ها، یگان‌ها، معاونت‌ها و دفاتر در حوزه‌ی فرماندهی و وزارت ارسال شود.

مقام معظم رهبری آن زمان امامت ‌جمعه‌ی تهران و ریاست شورای‌عالی دفاع و ریاست‌جمهوری را برعهده داشتند، آیت‌الله هاشمی رفسنجانی نماینده‌ی امام در شورای‌عالی دفاع، آیت‌الله موسوی اردبیلی رئیس شورای‌عالی قضایی، میرحسین موسوی نخست‌وزیر، آیت‌الله جنتی دبیر شورای‌عالی تبلیغات، محسن رضایی فرمانده کل سپاه پاسداران از اعضای شورای‌عالی جنگ بودند. طی دستور صادر شده هم وزیر کشور، وزیر جهاد سازندگی، وزیر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، وزیر دفاع، معاونت دفاعی نخست‌وزیر، رئیس ستاد مرکزی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نماینده‌ی امام‌جمعه‌ی تهران، سرپرست ستاد تبلیغات جنگ شورای‌عالی دفاع، نماینده‌ی آیت‌الله منتظری در ستاد جذب و هدایت کمک‌های مردمی، رئیس کمیسیون دفاع مجلس شورای اسلامی، عضو شورای‌عالی قضایی به نمایندگی از طرف شورا و مدیرعامل صداوسیمای جمهوری اسلامی ستاد مرکزی پشتیبانی جنگ در مرکز را عهده‌دار بودند. یکی از افراد تاثیرگذار در این ستاد دریابان شمخانی قائم‌مقام فرمانده کل و وزیر سپاه در کابینه موسوی بود که نقش مهمی در طراحی، فرماندهی و پشتیبانی از عملیات‌های مختلف داشت. 
در نیمه دوم سال 1366 و حدود 6 ماه پس از تشکیل شورای پشتیبانی جنگ، همان موقع مسئولان نظامی کشور برای تامین نیرو و مایحتاج لازم آفندی و پدافندی کشور احساس نیاز به مشارکت بیشتری ‌کردند و در نامه‌ای به امام خواستار صدور فرمان ایشان برای تدارکات بیشتر در جبهه‌ها شدند. در نامه این شورا به امام خمینی آمده بود «شورای‌عالی پشتیبانی با غور و بررسی کامل طی جلسات متعدد و پس از تشکیل سمیناری مرکب از جمع‌ کثیری از علماء اعلام و ائمه جمعه و مسئولین دولتی و نهادهای انقلابی و با توجه به آمادگی مشتاقانه مردم برای شرکت در دفاع مقدس به این نتیجه رسیده است که برای تهیه عِده و عُده‌های لازم جهت یک سلسله عملیات متوالی و مؤثر در سراسر خطوط تماس و تدارک تجهیزات ضروری برای این مقطع حساس، لازم است از امکانات کشور بیش از گذشته استفاده شود. مستدعی است اوامر و ارشادات عالی را ابلاغ فرمایید» امام خمینی نیز در جواب تاکید کردند «آنچه که شورای‌عالی پشتیبانی جنگ و متخصصان امور جنگی ضرورت تشخیص داده‌اند باید عمل شود و کوتاهی نگردد. در این فرصت از تمام اقشار ملت مخصوصاً علمای اعلام و ائمه جمعه و جماعات و خطبای محترم لازم است تشکر کنم که با صرف جان و عزیزان و مال خود در راه مقاصد اسلام به طور شایسته عمل به وظیفه الهی نمودند و از ملت عظیم که با راه‌پیمایی‌های اخیر پشت جنایت‌کاران پلید خصوصاً امریکا را لرزاند، با تمام وجود قدردانی بنمایم.» 

خاطرات هاشمی از شورای‌عالی پشتیبانی جنگ
جلسات شورا در دفتر رئیس‌جمهور و با حضور اعضا تشکیل می‌شد. چنانکه هاشمی رفسنجانی که سال 60 طی حکمی از طرف امام خمینی نماینده امام در شورای‌عالی دفاع بود در جلسات شورای‌عالی جنگ شرکت می‌کرد، در خاطرات خود چندباری به این جلسات اشارات مستقیمی دارد. در یکی از روزنوشته‌های او به تاریخ 22 فروردین 67 آمده است: «ساعت هشت و نیم صبح، برای شرکت در جلسه شورای‌عالی پشتیبانی جنگ به دفتر آقای خامنه‌ای رفتم. چند مصوبه داشتیم. بعد از جلسه در مورد پیشنهاد نصب سرهنگ [علی] شهبازی به جای تیمسار [اسماعیل] سهرابی به ریاست ستاد ارتش مذاکره کردیم. آقای روحانی از جبهه اطلاع داد که در منطقه پنجوین، قسمت عمده تصرفات در دست ارتش مانده و بخشی را پس داده‌اند و 260 اسیر دارند. قرار شد فردا عملیات را اعلان کنند.... امروز عراق با زدن دو موشک به تهران و یکی به اصفهان، جنگ شهرها را آغاز کرد. یکی از موشک‌های تهران و موشک اصفهان در فضا منفجر شده است. دستور مقابله به مثل در بغداد و سلیمانیه داده شد....آقایان [‌محمد‌] فروزنده [رئیس ستاد کل سپاه] و [موسی] رفان [فرمانده نیروی هوایی سپاه] آمدند. درباره ذخیره موشکی بحث و تصمیم‌گیری شد. شرح برنامه‌های عملیاتی را دادند.»
آنچه می‌توان از خاطرات هاشمی استنباط کرد، در شورای‌عالی پشتیبانی جنگ، فرماندهان می‌آمدند و از وضعیت جبهه‌ها می‌گفتند. آنها وضعیت موجود را تشریح می‌کردند. و نیز اگر امکانات یا نیازهایی داشتند درخواست می‌کردند که بعد از بررسی با آن موافقت می‌شد یا نمی‌شد. 

هاشمی در خاطرات روز 16 مرداد 67 نیز نوشته است: «ظهر آقای شمخانی آمد و طرح عملیات را توضیح داد. عصر به جلسه شورای‌عالی پشتیبانی جنگ رفتم. چند مصوبه برای تسهیل کارهای پشتیبانی جنگ داشتیم و درباره مجازات سربازان غایب و فراری، تصمیمات خشنی اتخاذ شد.»او در خاطرات 9 تیر 67 نیز نوشته است: «شب سران قوا در دفتر من جلسه داشتند. درباره جنگ و راه‌های ختم جنگ و نحوه ادامه جنگ مذاکره شد. به نتیجه قاطعی نرسیدیم. اعلامیه شورای‌عالی پشتیبانی جنگ در خصوص تقویت جنگ پخش شد.»

بدین ترتیب می‌توان نتیجه گرفت که شورای‌عالی پشتیبانی جنگ برای هماهنگی و رسیدگی به وضعیت جبهه‌ها و تامین و تدارک نیروها تاسیس شد. پشتیبانی از جنگ صرفا به پشتیبانی از خط مقدم و جبهه و نیروهای مسلح ختم نمی‌شد. بخشی از پشتیبانی از جنگ این بود که پشت جبهه یعنی مردمی که در پشت جبهه در کارخانه‌ها و ادارات و کشاورزی کار می‌کنند، نیازهایشان تامین شود. به عنوان مثال شکل‌گیری ستاد بسیج اقتصادی برای مقابله با پیامدهای اقتصادی منفی و بحران‌های اقتصادی ناشی از جنگ بود که می‌توان آن را یکی از کارهای ستاد پشتیبانی از جنگ دانست.

 

شورای‌عالی پشتیبانی جنگ اختیار قانون‌گذاری داشت 

بهزاد نبوی به عنوان عضو ستاد فرماندهی کل قوا در سال آخر جنگ در گفت‌و‌گوی مفصلی که با جماران داشته می‌گوید که پشتیبانی دولت از جنگ چند وجه داشت. دولت باید بودجه ریالی و ارزی جنگ را تامین می‌کرد، همچنین دولت باید وضع زندگی مردم را به گونه‌ای سامان می‌داد که پشت جبهه، محکم و استوار باشد. اگر دولت همه کارها را در تامین نیازهای جبهه انجام می‌داد، اما در پشت جبهه برای نمونه، حقوق کارگران را تامین نمی‌کرد و هر روز در شهرها شورش به پا می‌شد، یا زندگی و ارزاق مردم را تامین نمی‌کرد و مردم گرسنگی می‌کشیدند؛ آیا چنین پشت جبهه‌ای توانایی حمایت از جبهه‌ها را می‌یافت؟ آیا این ربطی به پشتیبانی جنگ نداشت؟ حتما که داشت! چون می‌دانید که جنگ ما عمدتا با نیروهای داوطلب اداره می‌شد و همین مردم بودند که در هر عملیاتی با تبلیغات و اطلاعاتی که داده می‌شد؛ داوطلبانه به جبهه می‌رفتند. در این شرایط اگر مردم در پشت جبهه گرسنه و بیکار بودند؛ نه‌تنها این دعوت را لبیک نمی‌گفتند، بلکه ممکن بود مشکلاتی در داخل کشور ایجاد شود که شما مجبور شوید نیروهای مسلح را به جای اینکه به جبهه جنگ بفرستید؛ برای حفظ امنیت به داخل کشور بیاورید. البته چنین اتفاقی نمی‌افتاد.
او معتقد است «اگر جنگ را به دو دوره تقسیم کنیم؛ نخست از شهریور 59 تا 64 است. در این دوره نیروهای مسلح ما نه به لحاظ ریالی مشکلی داشتند و نه به لحاظ ارزی، چون کشور به لحاظ ریالی و ارزی مشکلی نداشت و حتی وضع اقتصادی کشور و شاخص‌های اقتصاد کلان در این سال‌ها از بهترین شرایط بعد از انقلاب محسوب می‌شود. در این دوره هم ریال و هم ارز مورد نیاز نیروهای مسلح هر چقدر که لازم بوده تأمین شد. از همان اواخر 64 یا اوایل 65، ظاهرا بعد از تحویل هواپیماهای جدید میراژ به عراق، بمباران و موشکباران شدید تاسیسات و خطوط لوله نفتی و کشتی‌های حامل نفت ایران در خلیج‌فارس صادرات نفت ما که حدود 2 میلیون و 200 هزار بشکه در روز بود، به زیر یک میلیون بشکه در روز تقلیل یابد؛ یعنی هم قیمت یک چهارم شد و هم مقدار صادرات به حدود 35 تا 40 درصد گذشته رسید و به این ترتیب در سه سال پایانی جنگ با اندکی افت‌و‌خیز، کاهش درآمد ارزی ادامه داشت و درآمد نفت ما که در سال‌های 60، 61 و 62 حدود 20 میلیارد دلار بود، در سال 64 سیری نزولی را طی کرد و به 13 تا 14 میلیارد و در سال‌های بعدی به 7 میلیارد دلار رسید. با این درآمد حتی اگر جنگ هم نبود اساسا امکان اداره کشور وجود نداشت. بالاخره کشور یک نیاز وارداتی حداقلی داشت که باید تامین می‌شد که البته طبعا با آن شرایط تحقق نمی‌یافت. در این شرایط، در دولت آقای مهندس موسوی از این 7 میلیارد دلار حدود سه میلیارد دلار مستقیم به نیروهای مسلح اختصاص می‌یافت.
وی افزود: این تخصیص زیر نظر شورای‌عالی پشتیبانی جنگ انجام می‌گرفت که رئیس‌جمهور وقت، رئیس آن بود؛ طبق حکمی که امام داده بود؛ آن شورا اختیار قانون‌گذاری داشت و همه فرماندهان جنگ در این شورا حضور می‌یافتند؛ نیازهایشان را مطرح می‌کردند و وقتی این شورا تصمیم می‌گرفت، حکم مصوبه مجلس را داشت. سه میلیارد دلار به این ترتیب در اختیار جنگ گذاشته شد و هیچ‌کس هم ادعا نکرده که این سه میلیارد دلار تخصیص نیافته است. سه میلیارد دلار دیگر صرف خرید کالاهای اساسی و ضروری می‌شد که به صورت سهمیه‌بندی شده با تصویب ستاد بسیج اقتصادی در اختیار مردم قرار می‌گرفت و کالاهای ضروری مورد نیاز مردم که بعضا سهمیه‌بندی نبود مثل گندم و نان که هم سوبسید می‌گرفتند و هم بایستی به وفور در کشور وجود داشت. که البته اینکه مردم بتوانند حداقل زندگی‌شان را داشته باشند هم به نوعی، پشتیبانی جنگ است. همه می‌دانند مردم در طول جنگ که پورشه و کالاهای لوکس و تجملی وارد نمی‌کردند؛ اگر چیزی وارد می‌شد همین کالاها و نیازهای اساسی بود که اگر تامین نمی‌شد، روی پشت جبهه جنگ تاثیر اساسی می‌گذاشت. همچنین کمیسیون پشتیبانی صنعتی و مهندسی جنگ در دولت تشکیل شد. رئیس این کمیسیون سرلشکر فیروزآبادی بود که بعدها جانشین آقای موسوی در ستاد فرماندهی کل قوا شد و پس از دولت مهندس موسوی رئیس ستاد کل نیروهای مسلح شد. اتفاقا تشکیل این کمیسیون همزمان شد با کاهش قیمت جهانی نفت و به تبع آن کاهش درآمد دلاری کشور. کمیسیون دو کمیته داشت، یکی کمیسیون مهندسی و دیگری کمیته صنعتی.